Đọc Sách

Đinh Hải Đăng

Nguồn: Đọt Chuối Non

Chào các bạn,

Có lẽ tất cả chúng ta đều quen nghe ca tụng đọc sách, khuyến khích nhau đọc sách, giới thiệu sách hay cho nhau đọc. Và mình biết nhiều người tự hào là đã đọc được nhiều sách.

Nhưng kinh nghiệm mình cho thấy, kiến thức không đến do đọc nhiều. Kiến thức đến bằng hai điều:

– Đọc kỹ: Đọc một quyển cho kỹ, bạn sẽ hiểu được 10 quyển khác. Ví dụ: Nếu bạn đọc cuốn Economics của Paul Samuelson chầm chậm để hiểu mọi thứ trong đó, các bạn có thể liếc qua mục lục của các cuốn Kinh tế học khác, để biết có nơi nào bạn cần liếc qua một chút xem có gì hay không. Chẳng cần đọc thêm nhiều cuốn.

Không phải là đọc nhiều, mà là đọc kỹ.

– Rất nhiều sách là để thực hành: sách học làm người, sách phát triển bản thân, sách tâm linh… Có hằng chục ngàn cuốn sách loại này. Lựa một cuốn dễ hiểu, thực hành mọi điều trong đó nghiêm chỉnh, và chẳng cần đọc cả chục ngàn quyển khác.

Như là sách võ, bạn chỉ cần đọc một cuốn và tập theo cuốn đó. Đọc tới 50 cuốn sách võ mà không tập cuốn nào thì có ích gì, ngoại trừ ngồi bốc láo với thiên hạ.

Người đọc nhiều mà chẳng sâu sắc gì và chẳng hiểu gì thường dễ nhận ra chỉ bằng đọc một chút gì họ viết hay nghe một câu nói của họ – thuần túy lập lại ngôn ngữ từ trong sách, không có một chữ nào về hiểu biết hay kinh nghiệm riêng của họ để chứng tỏ họ hiểu gì.

Số người lảm nhảm lời đã học được từ sách hay kinh gì đó mà không hiểu gì, theo nhẩm tính của mình có đến từ 50 – 90% trên thế giới, tùy theo loại sách và tùy theo nền văn hóa quốc gia. Có thể nói là họ học từ chương theo kiểu ông bà ta học ngày trước: Quan quan thư cưu, tại hà chi châu, yểu điệu thục nữ, quân tử hảo cầu… (Kinh Thi).

Hay, Đạo khả đạo phi thường đạo, Danh khả danh phi thường danh, Vô danh thiên địa chi thủy, Hữu danh vạn vật chi mẫu… (Đạo đức Kinh)

Hay, Quán tự tại Bồ tát hành thâm bát nhã ba la mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không độ nhất thiết khổ ách, Xá lợi tử, sắc bất dị không không bất dị sắc, sắc tức thị không không tức thị sắc (Bát Nhã Tâm Kinh). Mình đã thấy rất nhiều Phật tử tụng Bát Nhã Tâm Kinh trong chùa, nhanh như ăn cướp, và hoàn toàn không hiểu đến một chữ. Hỏi họ bất kì câu gì về kinh họ cũng không biết.

Kinh Lạy Cha thì rất dễ hiểu, và thiên hạ đọc trong nhà thờ và ở nhà có lẽ một ngày mấy lần, nếu không là mấy mươi lần, nhưng “Xin cha tha nợ cho chúng con như chúng con cũng tha kẻ có nợ chúng con”, mấy người thực hành? Nhìn vào tác phong hiền hay dữ của họ, các bạn có thể biết. Hình như rất nhiều người trong thiên hạ không hiểu được câu này, dù có đọc bao nhiêu lần trong đời.

Hồi nhỏ mình cũng ham đọc nhiều sách và có nhiều sách vì nhiễm lời thiên hạ ca ngợi sách. Ngày nay kinh nghiệm đời nhiều, mình rút lại hai cách đọc sách giản dị: một là đọc kỹ (không phải đọc nhiều); hai là chuyện thực hành thì chỉ cần một cuốn (đôi khi chỉ cần một câu, như là “Yêu Thượng đế và yêu loài người vô giới hạn”) và thực hành nghiêm chỉnh.

Chúc các bạn có kiến thức thật.

Mến,

Hoành

© copyright 2016
Trần Đình Hoành
Permitted for non-commercial use
www.dotchuoinon.com

 

Giới Thiệu Sách “Cứ Đi Để Lối Thành Đường”

Đinh Hải Đăng

Chào bạn,

Gần đây tôi được may mắn đọc một quyển sách rất hay, phải nói là cực kỳ hay. Tôi là một người đọc nhiều sách, nhưng phải nói quyển sách này đã mang lại cho tôi một cảm giác hân hoan khi đọc được một quyển sách hay mà từ lâu lắm rồi tôi chưa cảm nhận lại.

Quyển sách này được viết bởi chị Phoenix Ho, một chuyên gia trong lĩnh vực tư vấn định hướng sự nghiệp cho các bạn trẻ.

Tôi không giỏi về review sách nên cũng không biết phải nói sao để bạn hiểu được độ hay của nó.

Thôi thì chắc tôi chỉ kể cảm xúc của mình thôi, còn lựa chọn mua và đọc hay không là của bạn vậy. Hi vọng là bạn sẽ có duyên với quyển sách này.

Tôi vẫn còn nhớ rất rõ ngày hôm đó là một buổi sáng thứ 7. Hôm ấy là một ngày đặc biệt, vì tôi đã quyết định sẽ dành cả buổi sáng hôm ấy để thưởng thức quyển sách “Cứ đi để lối thành đường” của chị Phoenix.

Bình thường thì tôi hay ra ngồi ở Urban Station Q.10. Nhưng hôm nay, tôi muốn mình được yên tĩnh để đọc và ngấm sách nên đã chọn Yên Cafe.

Thông thường cuối tuần thì tôi vẫn sẽ hay làm việc. Nhưng hôm ấy tôi lại quyết định bỏ hết mọi thứ lại và cho phép mình đắm chìm vào sách.

Sách có tựa rất hay. Cứ đi để lối thành đường. Kèm theo bìa sách là hình ảnh một ngọn Hải Đăng với thân là một cây bút chì như ám chỉ rằng đường là do bạn vẽ ra, hãy can đảm đi theo ánh đèn và dùng bút chì để vẽ nên đời mình vậy.

Và hai tiếng buổi sáng hôm ấy là hai tiếng thay đổi hoàn toàn cuộc đời tôi.

Từng dòng, từng trang trong sách như đưa tôi trở về với tôi của quá khứ. Nó nhắc cho tôi nhớ lại con người thật của tôi và mơ ước của tôi ngày tôi còn học lớp 12. Nó nhắc cho tôi nhớ rằng tôi cần phải quay vào bên trong và lắng nghe chính mình. Lắng nghe xem cuộc đời này muốn tôi làm gì.

Đã có những lúc tôi chực khóc chỉ vì đọc những bức thư của các bạn gửi chị, tôi như thấy mình trong đó. Đã từng có một thời loay hoay, băn khoăn không biết đâu là đường đi đúng đắn. Không biết ngày mai mình sẽ ra sao.

Giọng văn của chị giản dị mà sao nó đẹp quá. Nó bình an quá. Có lẽ chị cũng tìm hiểu về tâm linh nhiều nên mới có thể viết ra những dòng chữ này. Nó nhẹ nhàng nhưng tha thiết. Nó như một người chị lớn dịu dàng dắt người em nhỏ của mình đi qua cuộc đời này vậy.

Tôi vẫn còn nhớ một mẩu chuyện mà trong đó khi chị nghe tin một em gái từng làm hướng nghiệp với chị, nay đã xuống tóc để xuất gia. Khi nhận được tin chị cảm thấy không có gì bất ngờ, vì chị đã hiểu đó là một con đường phù hợp với em. Lúc ấy tôi chợt nghĩ giá như có thêm nhiều người như chị, thì mỗi người đã không cần phải khổ sở chạy theo những gì mà xã hội này nói rằng chúng ta nên theo đuổi. Đâu cứ phải thành ông này, bà kia, phải giàu có thì mới là hạnh phúc. Xã hội này có nhiều mặt lắm, và mỗi người ghép nên một bức tranh muôn màu muôn vẻ này.

Gấp quyển sách lại, tôi thầm cảm ơn mình đã cho bản thân hai tiếng để nhớ lại con người của mình. Nhớ lại ước mơ của mình. Và để biết rằng trên đời này vẫn còn có những người với cái tâm đẹp đẽ như chị.

Tôi không muốn nói thêm nữa vì như vậy sợ sẽ làm mất đi cảm xúc của bạn. Lời khuyên chân thành của tôi là nếu bạn đang gặp vướng mắc trong vấn đề hướng nghiệp, hãy nhanh chóng mua ngay quyển sách này bạn nhé. Và nếu nó thay đổi cuộc đời bạn, hãy chia sẻ lại cho người khác để họ cũng được may mắn như bạn :-).

Chúc bạn giữ tâm bình an trong cuộc đời này.

Mến,
Hải Đăng

Top 10 Quyển Sách Phát Triển Bản Thân Nên Đọc

Chào bạn,

Trước khi chia sẻ về các quyển sách hay, tôi xin được trích lời của diễn giả Trần Đăng Khoa – một người anh mà tôi rất ngưỡng mộ và có tầm ảnh hưởng lớn trong cuộc sống của tôi – trong một bài phỏng vấn về sách như sau:

“Có ba yếu tố mà tôi cho là ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến suy nghĩ của một con người là: những quyển sách bạn đọc, những người bạn xem là bạn và cách bạn tư duy. Trong đó, sách là một cách tiếp cận tuyệt vời để thay đổi nhân sinh quan và thế giới quan của chúng ta. Tôi không có cơ hội gặp gỡ và nói chuyện với tất cả mọi người, nên tôi chọn sách là cơ hội để “tâm sự” với họ.” – Trần Đăng Khoa

Trong những lần tôi thực hiện những buổi đào tạo cho các bạn sinh viên, tôi cũng hay chia sẻ với họ về mô hình đầu vào – đầu ra (input – output) mà tôi được một người bạn khác chia sẻ lại. Nói đơn giản, cuộc sống của bạn hiện tại (output) chính là hệ quả của những gì bạn nạp vào (input). Nếu bạn mỗi ngày chỉ tiếp nhận những thông tin như báo lá cải, những điều tiêu cực, tin “phát sốt” trên Facebook, hay dành thời gian hàng giờ để coi TV, truyền hình,… thì đầu ra của bạn chắc chắn cũng không thể tốt nổi. Còn nếu đầu vào của bạn mỗi ngày là những bài viết tích cực, những ý tưởng hay, những quyển sách, những video bổ ích, những con người thú vị… thì chắc chắn đầu ra của bạn cũng sẽ khác hẳn. Tôi chia sẻ điều này để bạn hiểu rằng một trong những input quan trọng nhất trong cuộc sống chúng ta đó là sách, vì sách là tinh hoa của nhân loại, là kiến thức, là kinh nghiệm của một đời người gửi gắm trong đó. Đọc sách mỗi ngày sẽ giúp cho bạn bổ sung một lượng input rất lớn và nó sẽ ảnh hưởng tới output của bạn.

Và sau đây là danh sách 10 quyển sách mà tôi nghĩ rằng sẽ rất bổ ích cho bạn để dung nạp input mới cho chính mình. Dĩ nhiên sẽ còn rất nhiều quyển sách hay khác, tuy nhiên trong khuôn khổ email này tôi chỉ muốn chia sẻ những quyển sách nào phổ biến, có tầm ảnh hưởng lớn hay có những ý tưởng hữu ích mà thôi. Nếu có dịp tôi sẽ giới thiệu cho bạn thêm những quyển sách khác nữa.

1. Đánh Thức Con Người Phi Thường Trong Bạn – Anthony Robbins

Anthony Robbins là một trong những diễn giả, chuyên gia đào tạo bậc thầy của thế giới. Trong hơn 3 thập kỷ làm đào tạo của ông, ông chỉ viết hai quyển sách và quyển sách này là một trong những quyển sách có tầm ảnh hưởng rất lớn trong lĩnh vực phát triển bản thân. Sách đề cập đến gần như mọi lĩnh vực quan trọng trong cuộc sống và các cách thức làm thế nào để đạt được thành công trong lĩnh vực đó.

2. Bảy Thói Quen Của Người Thành Đạt – Stephen R. Covey

Quyển sách này vẫn luôn là một trong những cây đại thụ của lĩnh vực phát triển bản thân. Hàng triệu người đã thay đổi cuộc sống của mình nhờ ứng dụng các nguyên tắc trong quyển sách. Trong hàng hà sa số các quyển sách viết về những chiến lược, cách thức, chiêu trò để thành công thì quyển sách này lại đề cập đến nguyên tắc đi từ trong ra ngoài, nâng cao nội lực trước khi thành thục chiêu thức. Đây là một quyển sách cần phải đọc của bất kỳ một người thành công nào.

3. Những Nguyên Tắc Thành Công – Jack Canfield

Rất nhiều nguyên tắc thành công được liệt kê trong quyển sách này. Bạn có thể không cần phải thực hành hết tất cả mọi nguyên tắc, nhưng mỗi nguyên tắc trong đây đều là những nguyên tắc được đúc kết từ rất nhiều người thành công trên thế giới.

4. Người Dám Cho Đi – Bob Burg và John David Man

Nếu bạn muốn nâng cao giá trị của bạn, tăng thu nhập, tăng sự ảnh hưởng của mình thì đây chính là quyển sách dành cho bạn. Nguyên tắc trong quyển sách này rất đơn giản, nhưng lại cực kỳ mạnh mẽ và hữu dụng.

5. Làm Chủ Tư Duy, Thay Đổi Vận Mệnh – Adam Khoo

Nếu bạn muốn tìm hiểu về Lập Trình Ngôn Ngữ Tư Duy (NLP) thì đây là quyển sách cực kỳ súc tích, dễ hiểu nhưng lại rất đầy đủ. Đây là quyển sách đúc kết kinh nghiệm và chiến lược thành công của diễn giả Adam Khoo – một trong những triệu phú trước tuổi 30 của Singapore.

6. Nghĩ Giàu Làm Giàu – Napoleon Hill

Quyển sách kinh điển này là sách gối đầu giường của rất nhiều người thành công trên thế giới. Thậm chí công ty Trung Nguyên của doanh nhân tài ba Đặng Lê Nguyên Vũ đã từng có chiến dịch phát miễn phí quyển sách này cho những bạn trẻ muốn khởi nghiệp. Đây là một quyển sách đáng để đọc và nghiền ngẫm thật nhiều lần.

7. Mặt Phải – Adam J. Jackson

Nếu bạn muốn hiểu thế nào là tư duy tích cực và nhìn thấy ý nghĩa tốt đẹp của mọi việc, đây là quyển sách dành cho bạn.

8. Bảy Chiến Lược Thịnh Vượng Và Hạnh Phúc – Jim Rohn

Jim Rohn được mệnh danh là diễn giả của những diễn giả. Là một bậc thầy sử dụng ngôn từ. Những ý tưởng ông chia sẻ trong quyển sách này sẽ là những góc nhìn và quan niệm rất mới về cuộc sống và thành công. Bạn sẽ phải trầm trồ hoặc gật gù với từng ý tưởng trong mỗi chương của quyển sách này.

9. Sức Mạnh Của Sự Toàn Tâm Toàn Ý – Jim Loehr, Tony Schwartz

Quyển sách này đưa ra một khái niệm mới là quản lý năng lượng. Cái bạn cần không phải là nhiều thời gian hơn, cái bạn cần là nhiều năng lượng hơn trong một ngày. Nếu bạn cảm thấy cơ thể mình uể oải, mệt mỏi, thiếu sức sống và mong muốn mỗi sáng thức dậy mình tràn đầy năng lượng, tích cực và sung mãn thì quyển sách này sẽ đưa ra giải pháp dành cho bạn.

10. Bí Quyết Tay Trắng Thành Triệu Phú – Adam Khoo

Tài chính là một phần quan trọng của cuộc sống. Ở tuổi trẻ, bạn càng có hiểu biết sớm về tài chính thì bạn càng có lợi thế hơn rất nhiều so với khi về già. Bạn đừng để chữ triệu phú trong tựa đề quyển sách làm bạn nhụt chí, trong quyển sách này chia sẻ những ý tưởng căn bản nhất về tài chính cá nhân và cách để bạn nâng cao thu nhập của mình một cách hiệu quả và thông minh.

Sách là nguồn tài nguyên quý giá, là kiến thức của nhân loại. Tôi mong rằng bạn sẽ luôn dành thời gian để đọc và nghiền ngẫm những quyển sách hay có thể làm thay đổi cuộc đời bạn.

Chúc bạn một cuối tuần bình an!
Đinh Hải Đăng

Ích Lợi Của Đọc Sách

Đọc sách để khám phá thế giới, khám phá lịch sử, nhưng quan trọng hơn là khám phá bản thân mình. Đó là điều mà hầu như ai cũng biết, nhưng vẫn không có nhiều người đọc sách. Họ không có nhu cầu tìm đến những kiến thức kể trên sao? Có đấy chứ! Vậy tại sao số người đọc sách vẫn ít, thời gian đọc sách trung bình trong tuần của một người Việt Nam thấp (điều này chắc bạn tự kiểm nghiệm bản thân sẽ biết ngay)? Nguyên nhân chính theo tôi là do nhiều người chưa rõ mục đích lâu dài và tầm quan trọng thật sự của việc đọc sách, đặc biệt là giới doanh nhân, những người mà thời gian còn quý hơn cả vàng. Vậy hãy thử đi tìm các lý do để chúng ta không thể…không đọc sách xem sao.

Đọc sách là sống một cuộc đời

Một cuốn sách có giá trị luôn được tác giả, có khi không phải là một mà là nhiều người, “vắt tim vắt óc” viết ra. Vì vậy, có thể nói không quá là những điều đúc kết từ sách là cả một đời người, hoặc cả một thế hệ của nhiều người đã sống và chiêm nghiệm. Cuộc đời chúng ta không đủ dài để có thể “thu gom” trí tuệ nhân loại bằng cách tự mình sống để lấy kinh nghiệm, vậy cách hay nhất là sống qua cuộc đời nhiều người trên từng trang sách. Tiếp cận với các tác giả nổi tiếng, những con người thành công, chúng ta có thể rút ngắn được con đường đến đích của mình từ những bài học của họ.

Đọc sách để phát triển bản thân

Bạn có thể học hỏi kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau: từ kinh nghiệm của chính mình, từ cuộc sống, từ trường lớp, từ người khác, từ sách vở…Ngày nay, kiến thức thay đổi với tốc độ chóng mặt, sách chính là người thầy tuyệt vời mà bạn có thể “cận kề” mọi lúc mọi nơi, giúp bạn cập nhật kiến thức mau chóng và toàn diện nhất. Trong số kiến thức mà bạn cần cho đời sống của mình, kiến thức về bản thân là quan trọng nhất: hãy khám phá bản thân, bạn sẽ thấy toàn bộ vũ trụ. Sách chính là người thầy cần mẫn và “không lạc hậu” giúp bạn học hỏi về cuộc sống và bản thân, qua đó bạn sẽ phát triển các tiềm năng vô biên của mình.

Đọc sách để mang đến tư tưởng mới

Không phải làm doanh nhân là bạn chỉ đọc sách kinh doanh, quản lý, lãnh đạo… Có nhiều thể loại sách khác cũng cần thiết cho bạn nữa. Bởi việc đọc sách còn giúp bạn phát triển tư duy và khả năng sáng tạo, tăng trí tưởng tượng và có những quan điểm đột phá. Thỉnh thoảng ngoài những loại sách liên quan đến chuyên môn của mình, bạn nên đọc những cuốn sách có đề tài lạ, thậm chí đề tài mà bạn không hề thích cốt để kích thích bộ não “suy nghĩ vượt khung”, tiếp cận với những khía cạnh mới mẻ.

Đọc sách để rèn sự tập trung và thư giãn

Khi cầm cuốn sách trên tay với mục đích đọc sách rõ rệt trong đầu (bạn phải có lý do khi đọc từng cuốn sách), bạn sẽ tập trung trí não và cảm xúc để hấp thu nội dung và cảm nhận giá trị cuốn sách. Trước khi đọc, hãy nghĩ đến các vấn đề hay thắc mắc bạn đang muốn tìm lời đáp, việc tập trung trong lúc đọc sách sẽ mở ra cho bạn hướng tháo gỡ. Lúc ấy, cuốn sách sẽ trở nên vô giá với bạn! Việc tập trung cũng giúp trí não bạn thư giãn, bạn sẽ thả hồn vào cuốn sách, đưa trí tưởng tượng vươn đến những miền đất mà mắt thường không thể nhìn thấy và sẽ cảm nhận nhiều điều kỳ thú, đôi khi hơn cả một chuyến đi du lịch. “Khi trí óc bạn gặt hái điều mới mẻ, nó sẽ không còn ở tầm vóc bình thường nữa.”

Vậy bạn còn chờ gì nữa? Mỗi ngày bạn chỉ cần dành 15 phút để đọc sách là có thể hoàn thành 7 trang sách, tức xem xong 1 cuốn sách dày khoảng 200 trang mỗi tháng, 12 cuốn sách mỗi năm, 120 cuốn sách sau 10 năm. Thử tưởng tượng nếu bạn tăng gấp đôi thời gian đọc sách lên 30 phút mỗi ngày, bạn có trí tuệ của 240 cuốn sách sau 10 năm. Vậy từ nay, mong rằng sẽ không còn ai nói: “Tôi muốn đọc sách lắm, nhưng không có thời gian!”

(Sưu tầm)

Nhật Bản: Mặt Trời Mọc Từ Những Trang Sách

“Một ngàn năm trước họ đã học Trung Hoa. Một ngàn năm sau họ học phương Tây. Họ không sợ học kẻ thù, mà chỉ sợ vô minh vì không học”. 

Tại hội thảo Sách và chấn hưng giáo dục tổ chức ở TP.HCM ngày 6.5 do IRED (viện Nghiên cứu giáo dục) phối hợp với bộ Văn hoá – thể thao và du lịch tổ chức, GS Nguyễn Xuân Xanh đã có một bài phát biểu gợi nhiều liên tưởng, khi lý giải nguyên nhân đưa Nhật Bản đến địa vị siêu cường chính là không ngừng tôn vinh việc đọc, việc học và đề cao tri thức…

Nhật Bản đã được cả thế giới nể trọng hơn 100 năm qua, nếu tính từ cuộc chiến tranh Nhật-Thanh 1894-95. Sau thắng lợi đột ngột của một dân tộc nhỏ bé, từng là học trò và chư hầu của Trung Hoa, thắng lợi trước người thầy và người khổng lồ bên cạnh mình, thì không những tất cả các dân tộc châu Á, mà còn bản thân Trung Hoa, nhưng trên hết các cường quốc phương Tây đều nhìn về Nhật Bản với con mắt cực kỳ nể phục và kinh ngạc.

Thói quen đọc sách của người Nhật: xưa…

Công ty đầu tiên là công ty sách

Công cuộc duy tân Minh Trị chưa đầy 30 năm mà đã thay đổi hẳn bộ mặt của dân tộc nhỏ bé này, đưa Nhật Bản từ một xã hội phong kiến lên hàng cường quốc hiện đại. Nhà Thanh sụp đổ. Mười năm sau đế chế Nga cũng chịu chung số phận. Nhật Bản đã nghiễm nhiên trở thành cường quốc toả sáng tại vùng châu Á còn sống trong đêm tối.Vì sao Nhật Bản có sức mạnh thần kỳ và nhanh chóng ấy? Nhật Bản trước hết là một dân tộc văn hoá độc đáo mà một trong những nét độc đáo đó là văn hoá đọc và giáo dục. Họ đã trưởng thành nhanh chóng bằng sự rèn luyện văn hoá từ nội tâm sâu thẳm. Và đó là đề tài tôi xin được phép trình bày sau đây.

Vào thời Minh Trị, nhiều quyển sách phương Tây được dịch sang tiếng Nhật đã được bán ra hàng triệu bản, như quyển “Tự giúp mình” (Tự trợ luận, Self-Help) của Samuel Smiles; quyển Tự do luận (On Liberty) của John Stuart Mill, hay quyển Tây dương sự tình của Fukuzawa biên soạn nói về văn minh phương Tây. Đó là những con số khủng nếu chúng ta biết rằng dân số của Nhật Bản lúc bấy giờ chỉ khoảng hơn 30 triệu người. Thời Minh Trị, Cty TNHH đầu tiên ra đời là Cty nhập khẩu và kinh doanh sách Maruzen. Sách là nền tảng tri thức để chấn hưng đất nước.

Trong các tác giả phương Tây có lẽ Herbert Spencer (1820-1903) là người có ảnh hưởng lớn nhất lên Nhật Bản Minh Trị. Ông được biết với nhiều đề tài, trong đó có thuyết tiến hoá xã hội Darwin, tức “khôn sống mống chết” nói nôm na hay thích nghi để tồn tại. Điều này dễ hiểu khi vào hậu bán thế kỷ 19 nhiều phần đất trên thế giới tiếp tục rơi vào tay các cường quốc phương Tây, trong đó có Miến Điện và Đông Dương.

Không phải văn hoá đọc của người Nhật bỗng dưng bùng nổ vào thời Minh Trị sau đêm dài phong kiến mà nó có gốc rễ sâu xa từ thời Tokugawa 1600-1868, từ lúc dân tộc này chỉ có văn hoá võ sĩ trên chiến trường, từ lúc thầy tu khoẻ mạnh cũng muốn tra trận để thi thố tài năng tìm hạnh phúc. Cách đây 300 năm Nhật Bản đã có những con số “khủng” về giáo dục và văn hoá đọc, hai thứ có mối liên hệ chặt chẽ nhau.

Trong thời vàng son Genroku (1688-1704) Nhật Bản đã có một hệ thống xuất bản sách hiện đại đáng ngạc nhiên, với nhiều nhà xuất bản lớn, nhà minh hoạ và nhà văn tên tuổi, với số sách bán ra thường lên đến 10.000 bản, một con số “khủng” cách đây 300 năm. Giáo dục thời Tokugawa bùng nổ, với hệ thống trường học phục vụ nhiều đối tượng và đẳng cấp khác nhau: trường Mạc phủ trung ương, trường bang của các đại danh, trường dành cho thường dân nghèo (terakoya), trường tư thục (privat academy) cho samurai lẫn thường dân (shijuku), một loại trường phi đẳng cấp (sẽ được thực hiện rộng rãi vào thời Minh Trị, giống như mô hình trường trung học cải cách của Humboldt đầu thế kỷ 19 tại Đức).

Giáo dục – dịch thuật bùng nổ

Một ngàn năm trước họ đã học Trung Hoa. Một ngàn năm sau họ học phương Tây. Họ không sợ học kẻ thù, mà chỉ sợ vô minh vì không học.

Khi Nhật Bản bắt đầu cuộc duy tân, cả nước đã có 17.000 trường học đủ mọi loại! Hàng triệu người đã được học hành. Đó là những con số khủng tiếp tục của giáo dục của Nhật Bản. “Việc đầu tiên cần thiết cho sự trị vì một nhà nước là năng lực con người. Mà năng lực con người thì đến từ sự học” như học giả Khống giáo nổi tiếng Dazai Jun (1686- 1747) viết.

Vì sao có những con số khủng về giáo dục và văn hoá đọc của một dân tộc vốn là võ sĩ?

Năm 1615 tướng quân Tokugawa Ieyasu, sau khi bình định gần ba trăm bang (han), đã truyền lệnh cho tất cả các đại danh đứng đầu các bang (daimyō), và cho các võ sĩ rằng (Điều 1): “Bun bên tay trái, Bu bên tay phải”. Bun là văn, còn bu là võ, từ đó bushi là võ sĩ, bushido là võ sĩ đạo. Tức “quyển sách bên tay trái, thanh gươm bên tay phải”. Và văn đi trước võ để có sự trị nước lâu bền. Võ sĩ là giai cấp cầm quyền ở Nhật Bản, trở thành giai cấp có học, và rất thấm nhuần văn hoá khổng giáo.

Vì sao có những con số khủng về giáo dục và văn hoá đọc của một dân tộc vốn là võ sĩ?

Mệnh lệnh trên có tác dụng của một “big bang” của văn hoá học và văn hoá đọc sách. Nó được tiếp tục giương cao và nhắc nhở bởi các đời tướng quân tiếp nối. Các đại danh phải học văn hoá, khoa học và nghệ thuật quản lý đất nước. Một đại danh có học phải đọc sách hằng ngày. Để học, họ lập ra các thư viện khắp các bang. Tokugawa là chế độ tự ‘toả quốc’ (sakoku) suốt 260 năm, sau khi họ đuổi hết người truyền giáo phương Tây 1640 (Việt Nam 1630), chỉ chừa một cảng nhỏ Dejima ở Nagasaki để thông thương với Hà Lan là một quốc gia nhỏ phát triển ở châu Âu mà họ biết không thể làm tổn hại độc lập của họ được. Họ kiểm soát nghiêm ngặt việc nhập khẩu sách báo, để tránh sự thâm nhập của Kitô giáo. Nhưng cũng chính trong hai thế kỷ đóng kín đó, qua ngõ Hà Lan, giới trí thức Nhật Bản đã làm được một cuộc dịch thuật vĩ đại, gọi là ‘Lan học’ (Rangaku), để biết rõ sự phát triển khoa học, công nghệ trong cao trào cách mạng công nghiệp đang diễn ra ở châu Âu. Đó là bình minh của nhận thức, giúp cho Minh Trị nhanh chóng thành công.Một sự lặp lại kỳ thú của lịch sử: châu Âu đã từng có cuộc dịch thuật vĩ đại thế kỷ 11 và 12 làm nền tảng phát triển khoa học cho các đại học châu Âu vừa ra đời, thì tương tự ở phương Đông, Nhật Bản cũng đã có cuộc dịch thuật vĩ đại của mình trong hai thế kỷ đóng cửa, giúp chuyển hệ hình tư duy kiểu phong kiến Trung Hoa sang hệ hình khoa học hiện đại phương Tây. Cuộc dịch thuật là khó nhọc và không kém phần nguy hiểm, nhiều nhà Lan học đã phải tự sát trước sự truy bức của chính quyền cảnh sát Mạc phủ, nhưng trí thức Nhật Bản đã thể hiện tinh thần trách nhiệm cao cả của mình đối với quốc gia, rằng họ không thể yêu nước trong sự vô minh, như bác sĩ nổi tiếng Sugita Gempaku (1733-1817) tự biện, người tạo cú hích mạnh mẽ cho Lan học mà sau này nhà khai sáng Fukuzawa đánh giá rất cao.

Tương tự, các nhà lãnh đạo trong chính quyền Minh Trị cũng không thể trị vì đất nước trong sự vô minh. Năm 1882, tức 14 năm sau Phục hồi Minh Trị, thống kê cho thấy có tất cả 2.170 quyển sách tiếng nước ngoài Anh, Pháp, Đức tại các văn phòng chính phủ. Các quan chức lãnh đạo của chính quyền Minh Trị đều là những người có học, trước Khổng học sau Tây học và đọc được tiếng nước ngoài, có người từng du học ở phương Tây. Mạc Phủ cũng đã sớm thành lập văn phòng dịch thuật, cái mà lúc đầu họ gọi là Viện nghiên cứu sách của người man di, có nhiều sách vở nhất, nhiều trí thức đã trưởng thành qua đó, nhanh chóng thay đổi được hệ hình tư duy của mình.

Có một cái ‘khủng’ đáng được nhắc ở đây: tính xã hội cao độ của người Nhật được thể hiện qua sự hy sinh vô cùng lớn của xã hội giúp thanh niên vượt khó trong việc học. Không những người thầy hy sinh cho học trò, mà hầu như cả xã hội đều ra tay giúp đỡ vô vị lợi. Hoàng gia Nhật dành phần lớn thu nhập cá nhân cho giáo dục công đã đành; các đại danh, những người chủ đất giàu có tranh đua với nhau hỗ trợ giáo dục đã đành, mà xuyên suốt mọi tầng lớp xã hội, các thương gia, nhà ngân hàng, nhà sản xuất – tất cả những người giàu có của các giới thương mại và công nghiệp – đều hỗ trợ việc giáo dục sinh viên; các sĩ quan quân đội, công chức, bác sĩ, luật sư, các giới nghề nghiệp, nói tóm lại tất cả đều làm như thế. Đặc biệt các giảng viên, giáo sư đại học tuy với đồng lương khiêm tốn nhưng đã biết “nhường cơm xẻ áo” với sinh viên. Hầu như tất cả các công trình giáo dục bậc đại học được thực hiện ở Nhật Bản, dù có sự giúp đỡ của chính phủ, đều là những kết quả của sự hy sinh cá nhân (Lafcadio Hearn).

…và nay

Mang lửa Prometheus về châu Á

Sự chuyển đổi xã hội Nhật Bản từ phong kiến sang xã hội công nghiệp là công trình trí tuệ của giới trí thức Nhật Bản, hạt nhân của xã hội mới. Họ là những người “khai mông” (keimō). Thứ nhất, họ khêu dậy tinh thần “văn minh và khai hoá” (bummei-kaika). Việc này được thực hiện bởi nhóm “Minh lục xã” (Meirokusha) xung quanh các nhà khai sáng lớn Fukuzawa, Mori, Nishi, Katō, Tsuda, Nakamura, Kanda và Nishimura.

Thứ hai, để tạo sự đồng thuận xã hội, giới trí thức phải bắc được chiếc cầu sống chung giữa Khổng giáo và chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa thực chứng khoa học phương Tây, và với thương mại, như loại hình kinh doanh đã được cường quốc Anh đại diện là sức mạnh tổng hợp của cách mạng công nghiệp và thể chế chính trị dân chủ. Thương mại, vốn đứng hàng cuối cùng trong bậc thang sĩ, nông, công, thương của xã hội khổng giáo phương Đông, nay được bốc lên vị trí hàng đầu như một đức hạnh cao quý. Thương mại là công cụ cần thiết của nghệ thuật lãnh đạo nhà nước để thực hiện trách nhiệm đạo đức khổng giáo của mình đối với nhân dân. Tri thức phương Tây và đạo đức khổng giáo phương Đông có thể sống chung và bổ túc cho nhau.

Một sự kiện có ảnh hưởng lớn lên các nhà lãnh đạo Nhật Bản liên quan đến ý thức về cuộc đấu tranh sinh tồn đang diễn ra gay gắt, khi Đoàn Iwakura là đoàn có sứ mệnh đi tìm khai sáng cho Nhật Bản tại Hoa Kỳ và châu Âu 1871- 73 dừng chân thăm nước Đức. Trong buổi chiêu đãi đoàn ngày 15 tháng 3 năm 1873 tại Berlin, Thủ tướng Bismarck của Đức đã có những lời phát biểu sau đây: Giờ đây các quốc gia trên thế giới tất cả đều tỏ ra thân thiện và lễ phép khi họ giao tiếp nhau, nhưng đó chỉ là bề ngoài. Thực tế đằng sau là ngấm ngầm sự mưu hại lẫn nhau và cuộc đấu tranh giành ưu thế…

Bismarck cho rằng, nước mạnh chỉ tìm cách ức hiếp và bắt nạt nước yếu. Theo ông, một dân tộc chỉ chăm sóc tình yêu quê hương thôi chưa đủ. Nếu không xây dựng được sức mạnh thì đất nước sẽ không giành được sự tôn trọng trên chính trường quốc tế, độc lập chỉ là niềm hy vọng hảo thôi. Những lời nói của Bismarck rót đúng vào trái tim đang khao khát tìm đường khai sáng và quyết tâm sắt đá của các nhà lãnh đạo samurai.

Mori Arinori (1847-1889), Bộ trưởng giáo dục đầu tiên của Nhật Bản Minh Trị, người có công lớn như Wilhelm von Humboldt của Đức, đã thấy trước cuộc đấu tranh sinh tồn của thuyết tiến hoá xã hội đang diễn ra trên thế giới, đang đe doạ chính bản thân dân tộc mình, đã diễn tả sâu sắc ý nghĩa của công việc giáo dục như sau: “Chiến tranh (sensō) không phải chỉ là đánh nhau bằng súng đạn và giết nhau, mà tất cả mọi người Nhật phải được tham gia ngay bây giờ vào cuộc chiến tranh của kỹ năng, kỹ năng của cuộc sống, của công nghiệp, thương mại, tri thức. Và đào tạo thầy giáo phải dựa trên sự chuẩn bị cuộc chiến tranh này. Thua cuộc chiến tranh này là sẽ thua cuộc chiến tranh bằng súng đạn. Đất nước chúng ta phải chuyển dịch từ vị trí hạng ba lên vị trí hạng hai, rồi hạng hai lên hạng nhất; và sau cùng lên đến vị trí hàng đầu trong cộng đồng các quốc gia thế giới. Con đường tốt nhất để thực hiện điều này là đặt nền móng cho giáo dục cơ bản”. Đó là sự tiến hoá xã hội đi lên của Nhật Bản mà các nhà lãnh đạo Minh Trị đã hình dung và kỳ vọng với tất cả quyết tâm.

Biết được văn hoá đọc và giáo dục của Nhật Bản phát triển từ 300 năm trước, chúng ta chắc không còn quá ngỡ ngàng trước sự trỗi dậy mạnh mẽ và đột ngột của Nhật Bản, nhưng vẫn phải cực kỳ ngạc nhiên và ngã mũ nhiều lần trước dân tộc văn hoá này. Darwin nói ở đâu đó, rằng Nhật Bản là một kỳ quan thế giới. Đối với người Nhật, đọc sách là để khai minh, vươn lên bằng thiên hạ. Đọc sách là thuộc tính của một dân tộc văn hoá có ý thức để không ngừng phát triển và hoàn thiện mình. Một ngàn năm trước họ đã học Trung Hoa. Một ngàn năm sau họ học phương Tây. Họ không sợ học của kẻ thù, mà chỉ sợ vô minh vì không học. “Hãy biết kẻ thù” (Tôn Tử). Họ học sớm và học nhiều hơn Trung Hoa là quốc gia đã tiếp xúc với phương Tây cả trăm năm trước họ mà vẫn không học được gì. Họ học mà vẫn giữ được bản sắc, “tổng hợp được văn hoá Đông Tây”, trong khi Trung Hoa chính là nước vứt bỏ truyền thống của mình sau những cuộc cách mạng phiêu lưu. Nhật Bản đã mang lửa văn minh của thần Prometheus về châu Á để thắp sáng cả vùng. Họ đã thành công rực rỡ như một tấm gương sáng chói, và được cả thế giới nể phục.

Ngày nay bài học Nhật Bản không phải đã mất đi giá trị vì nó đã hơn một trăm năm qua. Không. Dân tộc nào biết cầu thị và khiêm tốn sẽ tìm thấy ở tấm gương vĩ đại này những viên thuốc hồi sinh, cũng như chính dân tộc Nhật Bản đã từng tìm được những viên thuốc hồi sinh cho mình ở việc học hỏi Trung Hoa và phương Tây một cách không sĩ diện đễ tiến lên hàng đầu trong cộng đồng các dân tộc tiên tiến.

Theo SGTT